Κηδεία Μαργαρίτας Παπανδρέου: Σπάραξαν οι γιοι και τα εγγόνια της-«Είμαστε πολύ υπερήφανοι που είμαστε κομμάτι σου»

Σε κλίμα βαθιάς συγκίνησης πραγματοποιήθηκε στο Α’ Νεκροταφείο Αθηνών η πολιτική κηδεία της Μαργαρίτας Παπανδρέου, η οποία άφησε την τελευταία της πνοή σε ηλικία 103 ετών, στο σπίτι της στο Φάληρο, όπου διέμενε τα τελευταία χρόνια, στην οικία του γιου της, Γιώργου Παπανδρέου.

Πλήθος κόσμου, συγγενείς, φίλοι και στελέχη του ΠΑΣΟΚ βρέθηκαν στην τελετή για να την αποχαιρετήσουν, ενώ ιδιαίτερα συγκινητικές ήταν οι στιγμές κατά τους επικήδειους που εκφώνησαν τα παιδιά και τα εγγόνια της.

Η έξοδος της σορού της από το Α’ Νεκροταφείο συνοδεύτηκε από ένα παρατεταμένο και θερμό χειροκρότημα.

Μετά την ολοκλήρωση της πολιτικής κηδείας, η οικογένεια άφησε λουλούδια στο μνήμα του Ανδρέα Παπανδρέου, ενώ τα μέλη της οικογένειας βρέθηκαν και στα μνήματα του Ανδρέα Παπανδρέου και του Κώστα Σημίτη.

Η σορός της Μαργαρίτας Παπανδρέου πρόκειται να αποτεφρωθεί στις εγκαταστάσεις της Ριτσώνας, σε στενό οικογενειακό κύκλο. Όπως έγινε γνωστό από τον γιο της, Νίκο Παπανδρέου, οι στάχτες της θα σκορπιστούν στη θάλασσα του Αιγαίου, την οποία αγαπούσε ιδιαίτερα.

«Σε ευχαριστούμε μαμά, σε αγαπώ» – Ο συγκινητικός επικήδειος του Αντρίκου Παπανδρέου

Ιδιαίτερα φορτισμένος ήταν ο αποχαιρετισμός του γιου της, Αντρίκου Παπανδρέου, ο οποίος ξεκίνησε τον επικήδειό του λέγοντας:

«Θέλω να μιλήσω στη Μαργαρίτα, στη μαμά μας».

Στη συνέχεια αναφέρθηκε σε όσα δίδαξε στα παιδιά της η μητέρα τους:

«Μαμά μας έμαθες να αγαπάμε, να αντέχουμε να αναγνωρίζουμε τα λάθη μας, να στεκόμαστε δίπλα τους άλλους και να μην ξεχνάμε τι έχει αξία στη ζωή. Πάνω από όλα μας έμαθες να αγαπάμε τη ζωή και να νοιαζόμαστε βαθιά για τους άλλους ανθρώπους και αυτό θα προσπαθήσουμε να κρατήσουμε ζωντανό μέσα μας».

Κλείνοντας, πρόσθεσε:

«Ακόμα δεν ξέρουμε πως κατάφερνες να δώσεις τόσα σε τόσους ανθρώπους και συγχρόνως να κάνεις εμάς να νιώθουμε ότι τα έχουμε όλα. Σε ευχαριστούμε μαμά, σε αγαπώ».

«Για τον κόσμο ήσουν η Μαργαρίτα Παπανδρέου, για μένα ήσουν η γιαγιά μου»

Με δάκρυα στα μάτια αποχαιρέτησε τη Μαργαρίτα Παπανδρέου και η εγγονή της, Μαργαρίτα.

«Αγαπημένη μου γιαγιά, our yiayia,

Για τον κόσμο ήσουν η Μαργαρίτα Παπανδρέου, μια δυνατή γυναίκα που αγωνίστηκε για την ειρήνη μεταξύ των λαών και για τα δικαιώματα των γυναικών. Ένας αγώνας που παραμένει σήμερα επίκαιρος όσο ποτέ. Εκείνη που μου έλεγε πως εμείς οι γυναίκες πρέπει να αλληλοστηριζόμαστε, να μη σαμποτάρουμε η μία την άλλη.

Για μένα ήσουν η γιαγιά μου, δυναμική και ευαίσθητη.

Με ρωτούσες για τη δουλειά μου και αν είμαι ευτυχισμένη. Δεν ήσουν η κλασική γιαγιά. Ήσουν μια γιαγιά που μας παρακινούσε να αμφισβητούμε, να αναρωτιόμαστε, να σκεφτόμαστε, να εξελισσόμαστε. Και πάνω απ’ όλα, να χορεύουμε.

Η αγαπημένη σου γιορτή ήταν η Ημέρα των Ευχαριστιών.

Χαιρόσουν να μας έχεις όλους μαζί. Θυμάμαι τα μεγάλα τραπέζια, που κρατούσαν ώρες, με συζητήσεις για την πολιτική και τις κοινωνικές αδικίες, αλλά και με χιούμορ και γέλια. Και στο τέλος, χορός.

Αγαπούσες τη θάλασσα όσο τίποτα. Ελπίζω εκεί που πας να κολυμπάς, να την αγναντεύεις, να διαβάζεις και να γράφεις. Να ακούς τους αγαπημένους σου Elvis και Frank Sinatra, αλλά και την Billie Holiday — μια γυναίκα που, μέσα από τη φωνή της, τολμούσε να ακουστεί σε έναν κόσμο που συχνά ήθελε τις γυναίκες σιωπηλές.

Κι εγώ θα ακούω το “I’ll Be Seeing You” και θα σε θυμάμαι.

Σαν μια υπόσχεση πως θα σε ξαναβρίσκω σε όσα αγαπούσες.

Σ’ αγαπώ».

«Είμαστε πολύ παραπάνω από υπερήφανοι»

Τη γιαγιά του αποχαιρέτησε και ο Κωστής Κατσανέβας, ο οποίος στον επικήδειό του ανέφερε:

«Είμαστε πολύ παραπάνω από υπερήφανοι που είμαστε κομμάτι από αυτή την υπέροχη γυναίκα».

Νίκος Παπανδρέου: «Goodbye, dear Margaret»

Με προσωπικές ιστορίες από το παρελθόν αποχαιρέτησε τη μητέρα του ο Νίκος Παπανδρέου.

Αναφέρθηκε, μεταξύ άλλων, σε όσα είχε ζήσει όταν ήταν δέκα ετών, το βράδυ της επιβολής της Χούντας, αλλά και στις συμβουλές που του είχε δώσει η μητέρα του σε προσωπικές στιγμές της ζωής του.

Παράλληλα, γνωστοποίησε ότι, μετά την αποτέφρωσή της στη Ριτσώνα σε στενό οικογενειακό κύκλο, οι στάχτες της θα σκορπιστούν «στην αγαπημένη σου θάλασσα του Αιγαίου».

Ο Νίκος Παπανδρέου έκλεισε τον αποχαιρετισμό του λέγοντας:

«Ο τελευταίος σου χορός – τα κύματα. Goodbye, dear Margaret. Rest in peace».

Γιώργος Παπανδρέου: «Αγάπησε την Ελλάδα και πάλεψε γι’ αυτήν»

Ο Γιώργος Παπανδρέου ευχαρίστησε εκ μέρους της οικογένειας όσους βρέθηκαν στην τελετή και αναφέρθηκε στη βαθιά σχέση που ανέπτυξε η μητέρα του με την Ελλάδα.

«Εκ μέρους της οικογένειάς μας σας ευχαριστώ θερμά για την παρουσία σας. Η μάνα μας η Μαργαρίτα δεν γεννήθηκε Ελληνίδα, έγινε Ελληνίδα. Αγάπησε βαθιά την Ελλάδα, πάλεψε, υπηρέτησε, αγωνίστηκε γι’ αυτήν.

Πάνω από όλα συνδέθηκε με τις Ελληνίδες που και αυτές από τη μεριά τους την υιοθέτησαν, την αγκάλιασαν, στάθηκαν δίπλα της σε κοινούς αγώνες για την αξιοπρέπεια, την ισότητα και την ειρήνη.

Αν μας παρακολουθεί σήμερα είμαι σίγουρος ότι το κάνει με ένα χαμόγελο για τη συγκινητική συμπαράστασή σας αλλά ιδιαίτερα για τα πολύ θερμά λόγια σεβασμού και εκτίμησης που έχει κάνει και τον σεβασμό που έχετε για εκείνη.

Μηνύματα από συμπατριώτες αλλά και από όλη τη Γη, από γυναίκες της Κύπρου, της Τουρκίας, της Μέσης Ανατολής που έδωσαν αγώνα για την ειρήνη», είπε ο Γιώργος Παπανδρέου.

Άννα Διαμαντοπούλου: «Μαργαρίτα, σου οφείλουμε πολλά»

Ιδιαίτερα εκτενής ήταν ο επικήδειος της Άννας Διαμαντοπούλου, η οποία αναφέρθηκε στην πολιτική και κοινωνική δράση της Μαργαρίτας Παπανδρέου, στη συμβολή της στο γυναικείο κίνημα, στην Ένωση Γυναικών Ελλάδας και στις αλλαγές που πραγματοποιήθηκαν για τα δικαιώματα των γυναικών.

«Μια πολύ ψηλή, ξανθιά, όμορφη γυναίκα. Μια τυπική Αμερικανίδα. Η γυναίκα του Πρωθυπουργού της Ελλάδας.

Και όμως, αυτή η γυναίκα γυρίζει ολόκληρη τη χώρα. Πηγαίνει στις μεγάλες πόλεις, στις γειτονιές, στα χωριά, στους αγροτικούς οικισμούς. Κάθεται γύρω από τραπέζια με αγρότισσες, εργάτριες, επαγγελματίες, επιστήμονες, νοικοκυρές. Με γυναίκες από κάθε κοινωνική τάξη και κάθε γενιά. Τις ακούει και τους μιλά. Τις καλεί να οργανωθούν, να διεκδικήσουν, να πάρουν τη ζωή τους στα χέρια τους.

Μία από αυτές τις γυναίκες ήμουν κι εγώ. Είναι πολλές από τις γυναίκες που βρίσκονται σήμερα εδώ. Είναι όλες εκείνες που αυτές τις ημέρες κατέκλυσαν τα μέσα ενημέρωσης με τις προσωπικές τους αναμνήσεις.

Εκ μέρους του ΠΑΣΟΚ και του Προέδρου Νίκου Ανδρουλάκη αποχαιρετούμε σήμερα τη Μαργαρίτα Παπανδρέου. Τη γυναίκα που άφησε τη σφραγίδα της στη μεγαλύτερη αλλαγή που έγινε ποτέ στη χώρα για τις γυναίκες και, επομένως, για ολόκληρη την ελληνική κοινωνία.

Η Ελλάδα έβγαινε τότε από μια σκοτεινή περίοδο δικτατορίας και προσπαθούσε να καλύψει μέσα σε λίγα χρόνια όσα είχαν αλλάξει στην Ευρώπη τις προηγούμενες δεκαετίες.

Η Μαργαρίτα Παπανδρέου, πλαισιωμένη από μερικές από τις σημαντικότερες γυναίκες της εποχής, ιδρύει και οργανώνει την Ένωση Γυναικών Ελλάδας. Στην Αθήνα, στις πόλεις, στα χωριά. Μια οργάνωση που έμελλε να αποκτήσει σαράντα χιλιάδες μέλη και να αφήσει βαθύ αποτύπωμα στην πολιτική και κοινωνική ζωή της χώρας.

Δεν ήταν μια κλειστή οργάνωση διανοουμένων ή φεμινιστριών. Ήταν μια λαϊκή γυναικεία οργάνωση που ένωσε διαφορετικές γενιές.

Νέες γυναίκες που ξεκινούσαν τη ζωή τους. Γυναίκες σαράντα και πενήντα ετών με οικογένεια και δουλειά. Μεγαλύτερες γυναίκες που είχαν δώσει μόνες τους δύσκολους προσωπικούς αγώνες.

Γιατί τότε ο αγώνας κάθε γυναίκας ήταν ακόμη ένας αγώνας για τα αυτονόητα: αν θα σπουδάσει, αν θα εργαστεί, πώς θα παντρευτεί, αν θέλει και πότε θα αποκτήσει παιδιά.

Η Ένωση Γυναικών Ελλάδας μετέφερε στην ελληνική πολιτική σκηνή και στο ΠΑΣΟΚ τα μεγάλα ζητήματα του ευρωπαϊκού και αμερικανικού φεμινιστικού κινήματος. Το ΠΑΣΟΚ δέχθηκε μια ισχυρή ένεση φεμινισμού, μαχητικότητας και διεκδίκησης.

Το προσωπικό έγινε πολιτικό. Η βία, η κακοποίηση και η ανισότητα μέσα στο σπίτι έπαψαν να θεωρούνται ιδιωτικές υποθέσεις. Ο οικογενειακός προγραμματισμός έγινε κοινωνικό και πολιτικό ζήτημα. Δημιουργήθηκαν γυναικείοι συνεταιρισμοί σε ολόκληρη την Ελλάδα, ώστε ακόμη και οι πιο ευάλωτες γυναίκες να μπορούν να συμμετέχουν συλλογικά και να αποκτούν το δικό τους εισόδημα.

Η συμμετοχή στην πολιτική δεν αντιμετωπίστηκε απλώς ως δικαίωμα, αλλά και ως ευθύνη. Δημιουργήθηκαν Τομέας Ισότητας και επιτροπές ισότητας μέσα στο κόμμα, νομαρχιακές και δημοτικές επιτροπές σε ολόκληρη τη χώρα. Γυναίκες έγιναν νομάρχες, μπήκαν στα ψηφοδέλτια, στις οργανώσεις, στα κέντρα λήψης αποφάσεων.

Μια μικρή επανάσταση συντελέστηκε μέσα στο κόμμα και από εκεί μεταφέρθηκε στην κοινωνία.

Το νέο Οικογενειακό Δίκαιο κατάργησε την προίκα, καθιέρωσε την ισότητα των συζύγων και την κοινή γονική μέριμνα και έδωσε στη γυναίκα το δικαίωμα να διατηρεί το επώνυμό της. Κατοχυρώθηκαν η ίση αμοιβή και η ισότητα στην εργασία, οι γονικές άδειες, η προστασία της εγκύου και το δικαίωμα της γυναίκας να αποφασίζει για το σώμα της.

Δεν άλλαξαν απλώς κάποιοι νόμοι. Άλλαξε η θέση της γυναίκας στην οικογένεια, στην εργασία και στην κοινωνία.

Γι’ αυτό επιμένω: ήταν η μεγαλύτερη αλλαγή που έγινε ποτέ, από την ίδρυση του ελληνικού κράτους, για τις γυναίκες.

Και σε αυτή την αλλαγή η συμβολή της Μαργαρίτας Παπανδρέου ήταν καθοριστική.

Πόσο εύκολο ήταν για μια Αμερικανίδα εκείνης της εποχής να βρίσκεται δίπλα σε έναν από τους σημαντικότερους πολιτικούς και διανοουμένους της εποχής του και να διατηρεί τη δική της αυτονομία, τη δική της φωνή;

Καθόλου εύκολο.

Πόσο εύκολο ήταν να ταξιδεύει στα χωριά, να συνομιλεί με αγρότισσες, εργάτριες και νοικοκυρές, να φέρνει κοντά γυναίκες που μέχρι τότε δεν είχαν βγει από το σπίτι τους;

Καθόλου εύκολο.

Οι αντιδράσεις και οι επιθέσεις ήταν πολλές, έντονες και συχνά χυδαίες. Η ζωή της υπήρξε λαμπερή και συγκλονιστική, αλλά και πολύ δύσκολη. Πέρασε μέσα από τη δικτατορία, τη Μεταπολίτευση, τις μεγάλες νίκες και τις δραματικές ήττες, τις ευτυχισμένες και τις πιο οδυνηρές στιγμές. Και τις αντιμετώπισε πάντοτε με απαράμιλλη αξιοπρέπεια.

Στη δική μου πορεία στην Ευρώπη συνάντησα πολλές φορές το όνομά της σε αναφορές για την πρωτοπορία του φεμινιστικού και του ειρηνιστικού κινήματος.

Η Μάργκοτ Βάλστρεμ, πρώην υπουργός Εξωτερικών της Σουηδίας και η πρώτη που θεσμοθέτησε τη φεμινιστική εξωτερική πολιτική, είχε αναφέρει δημόσια τη Μαργαρίτα Παπανδρέου ως μία από τις προδρόμους της. Για τη WINPEACE και για την προσπάθεια οικοδόμησης της ελληνοτουρκικής φιλίας μέσα από τις γυναικείες οργανώσεις.

Η Μαργαρίτα δεν σταμάτησε ποτέ να σκέφτεται και να πρωτοπορεί. Συνέχισε με ιδέες για την ειρήνη, την οικολογία και τον ρόλο των γυναικών. Τα γραπτά και τα κείμενά της αξίζει να συγκεντρωθούν και να μελετηθούν.

Σήμερα επέλεξα να αποχαιρετήσω τη Μαργαρίτα Παπανδρέου γι’ αυτό που η ίδια ήταν. Γιατί τα σαράντα χρόνια της ζωής της με τον Ανδρέα Παπανδρέου θα μπορούσαν να γίνουν ένα συναρπαστικό βιβλίο. Αυτή, όμως, είναι μια άλλη ιστορία.

Σήμερα μιλούμε για τη Μαργαρίτα.

Οι γυναίκες και οι άνδρες που συμμετείχαμε, μέσα από το ΠΑΣΟΚ και την ΕΓΕ, σε εκείνη τη μεγάλη Αλλαγή γνωρίζουμε τι σήμαινε. Άλλαξε τον καθένα και την καθεμία από εμάς. Έβαλε τις βάσεις ώστε οι νεότερες γυναίκες να θεωρούν σήμερα αυτονόητα πολλά από εκείνα για τα οποία εμείς χρειάστηκε να αγωνιστούμε.

Ο αγώνας, όμως, δεν έχει ολοκληρωθεί. Έχουν γίνει μεγάλα βήματα, αλλά απέχουμε ακόμη πολύ από τη στιγμή που θα μπορούμε να πούμε ότι η ισότητα έχει πραγματικά επιτευχθεί. Η νέα γενιά οφείλει να συνεχίσει.

Αποχαιρετούμε σήμερα τη Μαργαρίτα. Τη Μαργαρίτα της μεγάλης Αλλαγής για τις γυναίκες της Ελλάδας.

Και μπορώ κι εγώ να πω: “Ήμουν εκεί”.

Και αυτό το “εκεί” φέρει ανεξίτηλη τη δική της σφραγίδα.

Θέλω, τέλος, να απευθυνθώ στα παιδιά της.

Στον Γιώργο, όχι σήμερα ως πρώην Πρωθυπουργό, αλλά ως γιο της Μαργαρίτας.

Στον Νίκο, όχι ως ευρωβουλευτή, αλλά ως γιο της Μαργαρίτας.

Στον σπουδαίο καθηγητή Αντρίκο, ως γιο της Μαργαρίτας.

Και στη μοναχοκόρη της, τη Σοφία.

Αλλά και σε όλα τα εγγόνια και τα δισέγγονά της.

Δεν μπορώ να φανταστώ πόσο περήφανοι είστε και πόσο βαθιά σας επηρέασε και σας καθοδήγησε η παρουσία μιας τόσο σημαντικής μητέρας, γιαγιάς και προγιαγιάς.

Μαργαρίτα, σου οφείλουμε πολλά».

Σε δήλωσή της, η Άννα Διαμαντοπούλου υπογράμμισε επίσης:

«Η Μαργαρίτα Παπανδρέου άφησε το αποτύπωμά της στη μεγαλύτερη αλλαγή από ιδρύσεως του ελληνικού κράτους για τις γυναίκες. Άφησε το αποτύπωμά της στο διεθνές φεμινιστικό και ειρηνευτικό κίνημα. Σήμερα τη χαιρετούμε, την αποχαιρετούμε και της χρωστάμε πολλά».

Μιλένα Αποστολάκη: «Έδωσε φωνή και ελευθερία στις γυναίκες»

Η βουλευτής του ΠΑΣΟΚ Μιλένα Αποστολάκη αναφέρθηκε επίσης στην προσφορά της Μαργαρίτας Παπανδρέου στις Ελληνίδες.

«Αποχαιρετούμε μια γυναίκα που δεν αρκέστηκε να είναι η σκιά του σπουδαίου συζύγου της αλλά πολλά για τις Ελληνίδες. Παρά του ότι την έλεγαν “ξένη”, αγωνίστηκε για τις μητέρες και τις γιαγιάδες μας, για όλες τις γυναίκες του τόπου και τους έδωσε φωνή και ελευθερία», δήλωσε.

Η απουσία του Νίκου Ανδρουλάκη

Από την πολιτική κηδεία απουσίαζε ο πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ Νίκος Ανδρουλάκης.

Σύμφωνα με συνεργάτες του, βρισκόταν εκτός Αθηνών για προσωπικούς λόγους. Ο κ. Ανδρουλάκης είχε επικοινωνήσει την Παρασκευή με τον Γιώργο Παπανδρέου, προκειμένου να του εκφράσει τα συλλυπητήριά του.

Η Άννα Διαμαντοπούλου, άλλωστε, σημείωσε κατά τον επικήδειό της ότι αποχαιρετούσε τη Μαργαρίτα Παπανδρέου «εκ μέρους του ΠΑΣΟΚ και του Προέδρου Νίκου Ανδρουλάκη».

Πλήθος πολιτικών και φίλων της οικογένειας στο Α’ Νεκροταφείο

Στην πολιτική κηδεία της Μαργαρίτας Παπανδρέου έδωσαν το «παρών» πολλά πρόσωπα από τον πολιτικό και δημόσιο βίο.

Μεταξύ άλλων παρευρέθηκαν ο Γιώργος Νικητιάδης, ο Απόστολος Κακλαμάνης, η Νάντια Γιαννακοπούλου, η Μιλένα Αποστολάκη, ο Σταύρος Θεοδωράκης, ο Δημήτρης Μάντζος, ο Μιχάλης Κατρίνης, η βουλευτής του ΠΑΣΟΚ και πρώην υπουργός Άννα Διαμαντοπούλου, ο δήμαρχος Αθηναίων Χάρης Δούκας, ο πρώην υπουργός και βουλευτής Χρήστος Παπουτσής και ο Νικήτας Κακλαμάνης.

Το «παρών» έδωσε ακόμη ο πρώην υπουργός Κώστας Λαλιώτης μαζί με τη σύζυγό του, Μαρίνα Οικονόμου, καθώς και ο πρώην βουλευτής Αλέξης Μητρόπουλος.

Στην τελετή βρίσκονταν φυσικά τα μέλη της οικογένειας, ανάμεσά τους ο Γιώργος Παπανδρέου, ο Νίκος Παπανδρέου, η εγγονή της Μαργαρίτα, κόρη του Γιώργου Παπανδρέου, καθώς και η πρώην σύζυγος του Γιώργου Παπανδρέου, Άντα.

Παρευρέθηκαν επίσης η σύζυγος του Νίκου Παπανδρέου, Αλεξία Κληρονόμου, και η κόρη τους, Φαίδρα.

Μετά τους συγκινητικούς επικήδειους και τον τελευταίο αποχαιρετισμό, η σορός της Μαργαρίτας Παπανδρέου εξήλθε από το Α’ Νεκροταφείο μέσα σε θερμό χειροκρότημα.

Η οικογένειά της κατευθύνθηκε στη συνέχεια στα μνήματα του Ανδρέα Παπανδρέου και του Κώστα Σημίτη, ενώ άφησε λουλούδια στον τάφο του Ανδρέα Παπανδρέου.

Η τελευταία πράξη του αποχαιρετισμού θα πραγματοποιηθεί στη Ριτσώνα, όπου η σορός της θα αποτεφρωθεί σε στενό οικογενειακό κύκλο, πριν οι στάχτες της σκορπιστούν στην αγαπημένη της θάλασσα του Αιγαίου.