Τα μυστικά που πήρε στον τάφο της η Μαργαρίτα Παπανδρέου: «Ραγίζει καρδιές» για τον θάνατο της μητέρας του, ο Νίκος
Από την Άννα Πεφάνη
Η Μαργαρίτα Παπανδρέου έφυγε από τη ζωή το πρωί της Παρασκευής 18 Σεπτεμβρίου, σε ηλικία 102 ετών και λίγες ημέρες πριν από τα 103α γενέθλιά της. Η γυναίκα που βρέθηκε δίπλα στον Ανδρέα Παπανδρέου σε κρίσιμες στιγμές της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας άφησε πίσω της τέσσερα παιδιά, σημαντική κοινωνική δράση και μία προσωπική διαδρομή γεμάτη ανατροπές. Ο γιος της, Νίκος Παπανδρέου, την αποχαιρέτησε με μια ιδιαίτερα συγκινητική δήλωση, περιγράφοντάς την ως τον «φάρο» της οικογένειας στις δύσκολες περιόδους.
Το συγκινητικό μήνυμα του Νίκου Παπανδρέου
Ο Νίκος Παπανδρέου αναφέρθηκε στη μητέρα του όχι μόνο ως το πρόσωπο που κρατούσε ενωμένη την οικογένεια, αλλά και ως μία γυναίκα που παρακολούθησε από κοντά τις νίκες και τις ήττες του ΠΑΣΟΚ. Παράλληλα, υπογράμμισε τη συμβολή της στους αγώνες για τα δικαιώματα των γυναικών.
Η δήλωση του Νίκου Παπανδρέου: «Η αγαπημένη μου μητέρα, η Μαργαρίτα, έφυγε σήμερα το πρωί μετά από μια δύσκολη βραδιά. Αφήνει πίσω της ένα κενό, αλλά και την ευθύνη να μείνω πιστός στις αρχές που με δίδαξε.
Έζησε όλες τις νίκες του ΠΑΣΟΚ και τις ήττες, έστησε την Ένωση Γυναικών Ελλάδας και με επιμονή έφερε αλλαγές στη χώρα που την υιοθέτησε.
Σκέφτομαι ότι στις πιο δύσκολες στιγμές είχε πάντα έναν ήρεμο και σοφό λόγο να μου πει, κάτι που με γαλήνευε — μάλλον επειδή τα είχε δει όλα. Για μας τα παιδιά της, αλλά και για τον Ανδρέα, ήταν ο φάρος στη φουρτούνα».
Από το Ιλινόι στην Ελλάδα
Η Μάργκαρετ Έσθερ Τσαντ, όπως ήταν το πλήρες όνομά της, γεννήθηκε στις 30 Σεπτεμβρίου 1923 στο Όουκ Παρκ του Ιλινόι. Ήταν η μεγαλύτερη από πέντε αδελφές και μεγάλωσε σε μια οικογένεια με περιορισμένες οικονομικές δυνατότητες.
Σπούδασε δημοσιογραφία και στη συνέχεια πραγματοποίησε μεταπτυχιακές σπουδές στη Δημόσια Υγεία στο Πανεπιστήμιο της Μινεσότα. Εκεί γνώρισε τον Ανδρέα Παπανδρέου. Η σχέση τους άρχισε σε μια περίοδο κατά την οποία και οι δύο βρίσκονταν ακόμη σε άλλους γάμους.
Οι δυο τους παντρεύτηκαν στις 30 Αυγούστου 1951 στο Ρίνο της Νεβάδα. Απέκτησαν τέσσερα παιδιά, τον Γιώργο, τη Σοφία, τον Νίκο και τον Ανδρέα. Έζησαν για χρόνια στις Ηνωμένες Πολιτείες, προτού εγκατασταθούν στην Ελλάδα και βρεθούν στο επίκεντρο των πολιτικών εξελίξεων.
Η δικτατορία και η μάχη για την απελευθέρωση του Ανδρέα
Μετά το πραξικόπημα της 21ης Απριλίου 1967 και τη σύλληψη του Ανδρέα Παπανδρέου, η Μαργαρίτα ανέπτυξε έντονη διεθνή δραστηριότητα για την απελευθέρωσή του. Απευθύνθηκε σε πολιτικά πρόσωπα, πανεπιστημιακούς και οργανώσεις του εξωτερικού, προσπαθώντας να ασκήσει πίεση στη χούντα.
Όταν εκείνος αφέθηκε ελεύθερος, η οικογένεια ακολούθησε τη διαδρομή της εξορίας, αρχικά στη Στοκχόλμη και στη συνέχεια στο Τορόντο. Μετά την πτώση της δικτατορίας επέστρεψαν στην Ελλάδα, όπου άρχισε ένα νέο κεφάλαιο στη ζωή τους.
Μαργαρίτα Παπανδρέου: Η γυναίκα πίσω από τις αλλαγές στο οικογενειακό δίκαιο
Παρότι το όνομά της συνδέθηκε στενά με την πολιτική πορεία του Ανδρέα Παπανδρέου, η ίδια δημιούργησε τη δική της δημόσια ταυτότητα. Ίδρυσε την Ένωση Γυναικών Ελλάδας και διετέλεσε πρόεδρός της για οκτώ χρόνια.
Η δράση της επικεντρώθηκε στην ισότητα των φύλων, στην αναβάθμιση της κοινωνικής και νομικής θέσης των γυναικών, καθώς και στην προστασία της μητρότητας. Η ΕΓΕ συμμετείχε ενεργά στις διεκδικήσεις της εποχής, όταν προωθήθηκαν σημαντικές αλλαγές στο οικογενειακό δίκαιο, όπως η ισότητα των συζύγων και η κατάργηση της προίκας.
Παράλληλα, η Μαργαρίτα Παπανδρέου ασχολήθηκε με το φιλειρηνικό κίνημα, έγραψε άρθρα και βιβλία και συμμετείχε στον δημόσιο διάλογο για κοινωνικά ζητήματα.
Ο γάμος που βρέθηκε στο επίκεντρο
Η κοινή ζωή της με τον Ανδρέα Παπανδρέου διήρκεσε 38 χρόνια, όμως πέρασε από σοβαρές κρίσεις. Η σχέση τους επηρεάστηκε από τις πολιτικές πιέσεις, τις μακρές απουσίες και τις εξωσυζυγικές σχέσεις που έγιναν αντικείμενο δημόσιας συζήτησης.
Η εμφάνιση της Δήμητρας Λιάνη στη ζωή του Ανδρέα Παπανδρέου οδήγησε στην οριστική διάλυση του γάμου τους. Το διαζύγιο εκδόθηκε το 1989 και λίγο αργότερα εκείνος παντρεύτηκε τη Δήμητρα Λιάνη.
Η Μαργαρίτα Παπανδρέου μίλησε αργότερα για εκείνη την περίοδο, χωρίς να κρύψει την απογοήτευση και την πικρία της. Παράλληλα, παραδέχθηκε ότι και η ίδια είχε συνάψει εξωσυζυγική σχέση με έναν Γάλλο αξιωματικό του ΝΑΤΟ, τον οποίο αναφέρει ως «Πιερ» στο βιβλίο της.
Οι αποκαλύψεις και όσα επέλεξε να κρατήσει για εκείνη
Στην αυτοβιογραφία της «Έρωτας και Εξουσία», η Μαργαρίτα Παπανδρέου κατέγραψε άγνωστες πλευρές του γάμου της, τις εντάσεις που δημιουργούσε η πολιτική και τις προσωπικές συγκρούσεις που σημάδεψαν την οικογένεια.
Δεν απέφυγε να αναφερθεί στις απιστίες, στη μοναξιά και στην προσπάθειά της να διατηρήσει τις ισορροπίες. Ωστόσο, ακόμη και στις πιο εξομολογητικές αφηγήσεις της, κράτησε ορισμένες λεπτομέρειες μακριά από τη δημοσιότητα. Πρόσωπα, συζητήσεις και γεγονότα που εκτυλίχθηκαν στο εσωτερικό μιας από τις ισχυρότερες πολιτικές οικογένειες της χώρας παρέμειναν στη δική της μνήμη.
Μετά το διαζύγιο, οι δημόσιες συναντήσεις της με τον Ανδρέα Παπανδρέου ήταν ελάχιστες. Μία από αυτές πραγματοποιήθηκε τον Απρίλιο του 1991, στη βάπτιση της εγγονής τους. Παρά την απόσταση που είχε δημιουργηθεί, η ίδια είχε παραδεχθεί ότι εξακολουθούσε να αισθάνεται ισχυρό δεσμό μαζί του.
Η Μαργαρίτα Παπανδρέου έζησε σχεδόν 103 χρόνια και γνώρισε διαφορετικές χώρες, πολιτικά συστήματα και κοινωνικές αλλαγές. Βίωσε τη δικτατορία, την εξορία, τη Μεταπολίτευση, την ίδρυση και την άνοδο του ΠΑΣΟΚ, αλλά και τη δύσκολη διάλυση του γάμου της.
Δεν έμεινε, όμως, μόνο στη σκιά του Ανδρέα Παπανδρέου. Συνδέθηκε με το γυναικείο κίνημα και με μεταρρυθμίσεις που επηρέασαν την καθημερινότητα χιλιάδων γυναικών. Για τα παιδιά της παρέμεινε, όπως έγραψε ο Νίκος Παπανδρέου, «ο φάρος στη φουρτούνα».
